यसकारण झुक्दैछ नेपालसँग भारत ...

नेपालमा बनेको संविधानमा असन्तुष्टि जनाउँदै नेपालमाथि नाकाबन्दी गरेर कडा रुपमा प्रस्तुत भएको भारत एकाएक नरम हुँदै छ । पछिल्लो दुई दिनमा भारतको व्यवहार एकाएक फेरिएपछि त्यसलाई विभिन्न कोणबाट हेर्न थालिएको छ । धेरैले भारतले नेपालमाथि आफ्नो रबैया जमाउन नसकेका कारण नेपालले अन्य मुलुकसँग सम्बन्ध बढाउने डरले भारत लचिलो हुन थालेको विश्लेषण गर्न थालेका छन् । भारत नेपालसामू झुक्नुका केही कारणहरु लाई यसरी विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।

१. नाकाबन्दी आफैलाई घाँडोः भारतले नेपालमा अत्याबश्यक पेट्रेलियम पदार्थ र खाद्यान्नको आपूर्ति रोकेर दबबा बढाउन चाहन्थ्यो । नाकाबन्दीका कारण नेपालमा त्यसको प्रभाव त पर्यो तर, नेपाल भारतसामू झुकेर भारतले राखेको असन्तुष्टिलाई सम्बोधन गर्ने पक्षमा रहेन । भारतले मधेसी दललाई साथ दियो र जसरी भएपनि नेपाललाई झुकाउने रणनीति बनायो । नेपालका प्रमुख नेतालाई भेटेर भारतको मागलाई सम्बोधन गर्न र संविधान संशोधन गरेर मधेसीका मागलाई पुरा गर्न भारतीय पक्षले दबाब दियो । त्यै पनि नेपाल भारतसामू झुकेन । नाकाबन्दीका कारण भारतबाट खाद्यान्न नेपाल आउन नसक्दा त्यसको प्रभाव भारतीय ब्यापारीसँगै भारतको अर्थतन्त्रमा पनि पर्यो । भारतमा पनि त्यसको विरोध हुन थाल्यो भने नाकाबन्दीकै कारण सुरक्षा परिषद्को सदस्य हुनबाट ऊ बञ्चित भयो । बिस्तारै नाकाबन्दीको अन्तर्राट्रियस्तरबाट विरोध हुन थाल्यो । यसले भारतलाई ठूलो झड्का लाग्यो ।

२. भारतीय हैकमबादलाई झड्काः नेपालले भारतसँग गरेको पेट्रोलियम पदार्थको आपूर्ति सम्बन्धि सम्झौता खारेज गर्यो । त्यससँगै नेपाल आयल निगमले इन्धन आपूर्ति गर्न आशयपत्रको सूचना प्रकाशित गर्यो । नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको आपूर्तिका लागि विभिन्न कंपनिले चासो देखाए । यसअघि भारतसँगमात्र पेट्रोलियम पदार्थ आपूर्ति गरेको नेपालले जहाजमार्फत पनि ईन्धन भित्राउन थाल्यो । साथै, चीनसँग जोडिएका नाका खोल्न तत्परता देखायो र चीनले नेपाललाई सक्दो सहयोग गर्ने आश्वासन पनि दियो । यहाँ पनि भारतलाई हारेको महसुस भयो । कारण थियो भारतले आफूले नाकाबन्दी गरेपछि नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको हाहाकार हुने र नेपाल आफूसामू झुक्ने विश्वास लिएको थियो । तर, त्यसो भएन । नेपाल भारतसामू झुक्नुभन्दा अन्यत्रबाट तेल ल्याउने तयारी भयो । जसका कारण भारतको सातो उड्यो । नेपालले अन्यत्रबाट तेल लयाएपछि भारतको अर्थतन्त्रमा धक्का पुग्ने र तेलका कारण अन्य उपभोग्य बस्तु पनि निर्यात नहुने देखेपछि भारत भित्रभित्र जलिरह्यो ।



३. मोदीको हारः सुरुमा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले सकेजति नेपाललाई दबाउने तर, घुँडा नटेक्ने अठोट निर्णय लिएका थिए । सोही अनुरुप उनले नाकाबन्दीका विषयमा कुनै कुरै गर्न चाहेनन् । तत्कालिन प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाले पटकपटक गरेको टेलिफोनलाई उनले सिधै अस्वीकार गरे । सरकारमा कांग्रेस भएको र ऊ भारतप्रति लचिलो भएको थाहा पाएका मोदी सकेसम्म नेपाललाई झुकाउने पक्षमा थिए । तर, एमाले र एमाओवादीका केही नेताले भारतले चाहेका कुरालाई पुरा हुन दिएनन् । त्यसपछि नयाँ सरकार गठन भयो । सरकार बामपन्थी भएकाले चीनसँगको सम्बन्ध राम्रो हुने र भारतले त्यसको घाटा व्यहोर्नु पर्ने देखेपछि मोदी झस्किए । अब नेपाललाई झुकाउन झनै गाह्रो हुने उनले अनुमान लगाए र पटक–पटक कोइरालाको फोन इन्कार गरेको मोदीले ओली प्रधानमन्त्रीमा निर्वाचित भएपछि तत्काल फोन गरेर बधाई दिए । जसमा भारत झुकेको गन्ध थियो ।

४. नयाँ सरकारसँगै खुकुलो नाकाबन्दीः भारतीय हस्तक्षेपको विरोधमा रहेका पार्टीको गठबन्धनमा सरकार बन्ने भएपछि भारतसँगको सम्बन्धका विषयमा प्रश्न उठ्नु स्वभाविक थियो । यसअघि चीनबाट पेट्रोलियम पदार्थ ल्याउन रोकेका कांग्रेसका मन्त्री अब सरकार बाहिर थिए र कांग्रेस पनि सरकामा थिएन । जुन भारतका लागि अभिश्रापजस्तै बनेको थियो । नेपालले तेलका लागि टेण्डर आह्वान गरेको थियो भने भारतसँगको सम्झौता पनि खारेज भएको थियो । यस्तोमा नेपालले अत्यावश्यक वस्तु भारत बाहेक अन्य देशबाट निर्यात गर्ने बलियो संकेत भारतले पाइसकेको थियो । जुन भारतका लागि दुःखको कुरा थियो । नेपालसँग आफ्नो अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा बोकेको भारत नेपालले अर्कै मुलुकसँग सम्बन्ध बनाउँदा टुलुटुलु हेरेर बस्न सक्दैनथ्यो । त्यसैले ओली निर्वाचित भएकै दिनदेखी भारतले नेपालमा लगाइरहेको नाकाबन्दी खुकुलो पार्यो । आइतबार र सोमबार दुई सातादेखि नेपाल भित्रन नसकेका तेलका ट्यांकर भित्रिए । भारतीय आयल कर्पोरेसनले तेल भर्न आउन आग्रह गर्यो । जसमा भारत नेपालसँग हारेको गन्ध स्पष्ट देखिन्छ । अहिले भारतीय गृहमन्त्री देखि उच्च पदस्थ ब्यक्ति नेपालसँग भारतको विगतदेखि रहेको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा आर्थिक सम्बन्ध